Гісторыя Горацкага краю

Горацкі край — адна з найстаражытнейшых зямель усходняй Беларусі. Першыя людзі з’явіліся тут яшчэ ў каменным веку, пра што сведчаць археалагічныя знаходкі. Пазней гэтыя землі засялілі ўсходнеславянскія плямёны крывічоў, якія разам з дрыгавічамі і радзімічамі сталі асновай фарміравання беларускага народа.

У IX–XIII стагоддзях тэрыторыя сучаснага Горацкага раёна ўваходзіла ў сферу ўплыву Полацкага княства — першага дзяржаўнага ўтварэння на беларускіх землях. Менавіта ў гэты час закладваліся традыцыі мясцовага самакіравання, гандлю і культуры. Полацкая дзяржава стала адным з наймацнейшых цэнтраў Усходняй Еўропы і пакінула глыбокі след у гісторыі беларускай дзяржаўнасці.

У XIII стагоддзі цэнтр палітычнага жыцця беларускіх зямель перамясціўся ў беларускую дзяржаву Вялікае Княства Літоўскае. Сучасная беларуская гістарычная школа разглядае ВКЛ як дзяржаву, што ўзнікла на беларускіх землях, дзе беларуская (старабеларуская) мова была дзяржаўнай мовай канцылярыі, а прававой асновай сталі Статуты Вялікага Княства Літоўскага — адзін з найбольш прагрэсіўных юрыдычных кодэксаў Еўропы свайго часу. У XV–XVI стагоддзях ВКЛ ператварылася ў адну з найбуйнейшых дзяржаў Еўропы, якая распасціралася ад Балтыйскага да Чорнага мора.

Горацкая зямля ўваходзіла ў склад гэтай дзяржавы і належала вядомым беларускім магнацкім родам — Сапегам, Радзівілам, Хадкевічам. У 1619 годзе вялікі канцлер Леў Сапега надаў Горкам прывілей, які забяспечваў мястэчку самакіраванне, права на кірмашы і развіццё рамёстваў. Гэта спрыяла хуткаму росту эканомікі, адукацыі і гарадской культуры.

Аднак жыццё памежнага рэгіёна было цесна звязана з войнамі. На працягу XVI–XVII стагоддзяў тэрыторыя неаднаразова станавілася арэнай войнаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай. Маскоўскія паходы суправаджаліся спальваннем гарадоў і вёсак, знішчэннем насельніцтва, вывазам палонных углыб Масковіі. Асабліва разбуральнай стала вайна 1654–1667 гадоў, якая прывяла да велізарных чалавечых страт на беларускіх землях. Паводле ацэнак гісторыкаў, Беларусь страціла значную частку свайго насельніцтва, а многія мястэчкі так і не вярнулі даваеннага развіцця.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у канцы XVIII стагоддзя Горацкі край быў уключаны ў склад Расійскай імперыі. Пачаўся працяглы перыяд русіфікацыі. Скасоўваліся мясцовыя законы і органы самакіравання, забаранялася выкарыстанне беларускай мовы ў дзяржаўным жыцці, ліквідавалася ўніяцкая царква, а пасля паўстанняў XIX стагоддзя ўлады мэтанакіравана замянялі мясцовыя эліты прыезджымі расійскімі чыноўнікамі, ваеннымі, праваслаўным духавенствам, настаўнікамі і землеўладальнікамі. Частка беларускага насельніцтва была вымушана перасяляцца ў іншыя рэгіёны імперыі, што змяняла нацыянальны склад усходняй Беларусі.

Нягледзячы на моцны імперскі ціск, беларуская культура не знікла. Народ працягваў захоўваць родную мову, песні, абрады і гістарычную памяць. У XIX стагоддзі пачалося новае беларускае нацыянальнае адраджэнне, якое абапіралася на ідэю ўласнай гісторыі, мовы і дзяржаўнай традыцыі. Гэтае адраджэнне працягвалася і ў XX стагоддзі, нягледзячы на палітычныя рэпрэсіі, войны і новую хвалю русіфікацыі ўжо ў савецкі час.

Асобае месца ў гісторыі Горак займае адкрыццё ў 1840 годзе Горы-Горацкай земляробчай школы — першай вышэйшай сельскагаспадарчай навучальнай установы на беларускіх землях. Яна зрабіла горад вядомым адукацыйным і навуковым цэнтрам, а яе выпускнікі ўнеслі значны ўклад у развіццё сельскай гаспадаркі ўсёй Усходняй Еўропы.

XX стагоддзе прынесла беларусам новыя трагедыі. Першая сусветная вайна, бальшавіцкая рэвалюцыя, сталінскія рэпрэсіі, Другая сусветная вайна і пасляваенная савецкая палітыка прывялі да вялікіх чалавечых страт і далейшага аслаблення нацыянальнай культуры. Беларуская мова паступова выціскалася з гарадоў, адукацыі і дзяржаўнага жыцця. Разам з гэтым працягвалася перасяленне насельніцтва паміж рэспублікамі СССР, што таксама ўплывала на нацыянальную структуру ўсходніх рэгіёнаў Беларусі.

Нягледзячы на шматвяковыя войны, палітыку русіфікацыі і страты нацыянальнай эліты, беларуская нацыя не знікла. Яна неаднаразова адраджалася дзякуючы сваёй мове, культуры, гістарычнай памяці і імкненню да захавання ўласнай ідэнтычнасці. Горацкі край з’яўляецца часткай гэтай вялікай гісторыі — гісторыі народа, які здолеў захаваць сябе насуперак шматлікім выпрабаванням.